جلَّادان ستم پيشه تسليم نشدند . معتصم عباسى خانه‌هاى آنان را آتش زد و منازلشان را ويران و خسارات جانى و مالى فراوانى بر آنان وارد كرد . مردم قم ، على بن عيسى ، كارگزار معتصم را از شهرشان بيرون كردند . بدين سبب معتصم صدها نفر از مردان و فرزندانشان را كشت . مستعين هم راه معتصم را در برخورد با شيعيان قم در پيش گرفت . او سپاهى به فرماندهى « مفلح تركى » به سوى آنان گسيل داشت . سپاه مستعين قم را غارت كردند و زنان و كودكانشان را لگد مال سمّ اسبان خود ساختند و اموال فراوانى را به غنيمت بردند . قم همواره از جور و ستم عباسيان رنج مىبرد . حاكمان و پادشاهانى كه پس از عباسيان آمدند ، هم راه آنان را پيمودند و از سوز و گداز مردم ستمديده آن كاسته نشد . فاجعهء قم به دست ديلميان كينه توز و دشمن مذهب اهل بيت ( ع ) به اوج خود رسيد . سپاهيان ديلمى ، چنان قم را درهم كوبيدند كه جز تعدادى خانهء ويران و خراب چيزى براى مردم نماند ( 1 ) . گروهى از مردم از شهر بيرون رفتند تا اينكه جنگجويان ناصبى آنجا را ترك كردند . مهاجران عرب و شيعه مذهب خراسان نيز وضعيت بهترى از شيعيان قم نداشتند ، خصوصا كه از آغاز يكى از گروههاى مورد خشم و غضب حكومت بودند . آنان وقتى در خراسان مستقر شدند و در آنجا رحل اقامت افكندند كه والى خراسان از فرستادهء اموى همراه كاروان ، چيزى دريافت كرد كه بيانگر خطر آنان براى حاكميت امويان بود و بر ضرورت مراقبت شديد و كنترل دائمى آنها تأكيد داشت . با اين حال ، آنچه كه خلفاى اموى انتظار آن را داشتند و از وقوع آن پرهيز مىكردند ، عملا انجام شد . چه انقلاب عباسيان كه طومار خلافت اموى را در هم پيچيد ، تحت پوشش « الرضا من آل محمد » از خراسان آغاز شد ( 2 ) . گرايش ايرانيان به مذهب شيعه در نگاه گذرايى كه در بحث گذشته پيرامون پيدايش تشيع در ايران داشتيم به دست آمد كه يمنيان عرب و دوستدار اهل بيت ( ع ) خصوصا در قم كه امام صادق ( ع ) برخى از شاگردان خود را براى حلّ مخاصمات و ادارهء امور آنان و تعليم فرزندانشان بدانجا فرستاده بود ( 3 ) ، در اين باره فضل

--> ( 1 ) تاريخ قم ، ص 47 . ( 2 ) تاريخ طبرى ، الكامل فى التاريخ ، مروج الذهب ؛ الاخبار الطوال . ( 3 ) اختيار معرفة الرجال ، ص 331 .